Day 2

 वैशम्पायनस्तु किंचिदिव ध्यात्वा सादरमब्रवीत् – ‘देव! महतीयं कथा। यदि कौतुकमाकर्ण्यताम् –

अस्ति विन्ध्याटव्यां पम्पाभिधानस्य पद्मसरसः पश्चिमे तीरे महान् जीर्णः शाल्मलीवृक्षः। तस्य कोटरे निवसतः पितुरहमेवैकः सूनुरभवम् । ममैव जायमानस्य प्रसववेदनया अभिभूता जननी मे लोकान्तरमगमत् । मत्संवर्धनपरस्तातोऽपि कालवशात् शबरहस्तगतोऽभवत् ॥

तदा क्षुत्पिपासातुरं भूमौ निपत्य विचेष्टमानं मामुपादाय, स्नानार्थमागतः, भगवतो जाबालेस्तनयः, हारीतो नाम तापसकुमारः, नातिदूरवर्तिनमाश्रममनयत् । तत्र सकुतूहलैः सर्वैर्मुनिकुमारैरहमहमिकासमानीतेन नीवारकणनिकरेण फलरसेन चोपचर्यमाणं मां विलोक्य, भगवान् जाबालिर्नाम महर्षिः, दिव्येन चक्षुषा मद् वृत्तमवगत्य, किञ्चिदिव कृतस्मितः “स्वस्यैवाविनयस्य फलमनेनानुभूयते, इत्यवोचत् ॥

श्रुत्वैतत्, सर्वे तापसाः तमेवं व्यजिज्ञपन् – ‘भगवन् ! आवेद्यताम्, यदनेन कृतमपरस्मिन् जन्मनि । कोऽयमभूत् ? भविष्यति च? अपनयतु नः कुतूहलं भवान्’ – इति। एवमुक्तः स महामुनिस्तानवादीत् – ‘श्रूयतां यदि कुतूहलम्’ ॥

आसीदुज्जयिन्यां तारापीडो नाम राजा। स च राजलक्ष्मीलीलोपधानेन बाहुना सप्तद्वीपवलयां वसुन्धरां विजित्य, शुकनासनाम्नि मन्त्रिणि राज्यभारमारोप्य, सुखमुवास ॥

भूयसाऽपि कालेन सुतमुखदर्शनसुखमलभमानः कदाचिच्चरमे यामिन्याः यामे स्वप्ने सकलान्तःपुरप्रधानभूताया विलासवत्या वदनं सकलकलापरिपूर्णमण्डलं शशिनं प्रविशन्तमद्राक्षीत्। तस्मिन्नेव क्षणे समाहूय शुकनासाय तं स्वप्नमकथयत्। स तं समुपजातहर्षः प्रत्युवाच – ‘देव! संपन्नाः  सुचिरादस्माकं प्रजानां च मनोरथाः। कतिपयैरेवाहोभिरसंदेहमनुभवति स्वामी सुतमुखकमलावलोकनसुखम्। अद्य खलु मयाऽपि स्वप्ने दिव्याकृतिना द्विजेन विकचं पुण्डरीकमुत्सङ्गे देव्या मनोरमाया निहितं दृष्टम्। आवेदयन्ति हि प्रत्यासन्नमानन्दमग्रपातीनि शुभानि निमित्तानि। अवितथफलाश्च प्रायो निशावसानसमयदृश्टा भवन्ति स्वप्नाः’ इति ॥

Advertisements
Published in: on November 17, 2007 at 8:09 pm  Leave a Comment  

Day 1

आसीत् विदिशाभिधानायां नगर्यां राजा शूद्रको नाम। स नवे वयसि वर्तमानोऽपि तृणवत् अवधूतवनितासुखः, सदा मृगयादिभिरेव विनोदितहृदयः, कालमयापयत्। एकदा तमास्थानमण्डपगतं काचिच्चाण्डालकन्यका पञ्जरस्थं शुकमादाय समुपसृत्य – ‘देव! विदितसकलशास्त्रार्थः, भुवनत्रितयरत्नभूतः, वैशम्पायनो नाम शुकोऽयमात्मीयः क्रियताम्’ इत्युक्त्वा, पञ्जरं पुरो निधाय अपससार॥अपसृतायां तस्याम्, स विहङ्गराजः, राजाभिमुखो भूत्वा, स्पष्टतरवर्णया गिरा कृतजयशब्दः राजानमुद्दिश्य आर्यामिमां पपाठ –

‘स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः ।

चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥‘

श्रुत्वैतत्, राजा संजातविस्मयः, तमेवमवादीत् – ‘आवेदयतु भवानादितः प्रभृति कार्त्स्न्येनात्मनो वृत्तम्। जन्म कस्मिन् देशे? का माता? कस्ते पिता? कथं शास्त्राणां परिचय:? क्व वा पूर्वमुषितम्? कियद्वा वयः? कथं पञ्जरबन्धः? कथं चाण्डालहस्तगमनम्? इति ॥

व्याख्या                                                                                    अनुवाद

Published in: on November 17, 2007 at 8:08 pm  Leave a Comment  

Notes: Day 1

चन्द्रापीडस्य चरितं चन्द्रापीडचरितम्

अवधूतवनितासुखम् अवधूता वनिता निमित्तं सुखं येन सः अवधूतवनितासुखः

विनोदितहृदयः विनोदितं हृदयं येन स:

अयापयत् णिजन्त,या,लङ्, प्र, एक

शुकः आत्मीयः क्रियताम् कर्मणि, शुकं आत्मीयं कुरु कर्तरि

अपसृतायां तस्याम् सति सप्तमी,

राजन् नकारान्त becomes राजः at the end of a तत्पुरुषसमास

आर्या 12, 18, 12, 15

अन्वयः भवतः रिपुस्त्रीणां अश्रुस्नातं हृदयशोकाग्नेः समीपतरवर्ति विमुक्ताहारं स्तनयुगं व्रतं चरतीव ।

विमुक्ताहारम् इति शब्दश्लेषः। विमुक्त: आहार: यस्मिन् तत् विमुक्ताहारं व्रतम्, विगतः मुक्ताहारः यस्मात् तत् विमुक्ताहारं स्तनयुगम्।

संजातविस्मयः संजातः विस्मयः यस्य सः

अवादीत्- वद,लुङ्,प्र, एक

आवदेयतु लोट्-प्र-ए, विद्, णिजन्त, आ

आदितः प्रभृति From the beginning

कार्त्स्न्येन In full

यदि कौतुकं if there’s interest

आकर्ण्यतां let it be heard (passive), आकर्ण्य active

Published in: on November 7, 2007 at 8:13 pm  Comments (1)  

Notes: Day 5

स्वावासगुहां स्वस्याः आवासगुहां, the cave that was her abode

वल्कलशयन bed or couch made of tree bark

विन्यस्त put down or placed

सपर्या worship, homage, adoration

प्रश्रय humility, modesty, deference

परिप्रछ् to interrogate, to inquire about something

किन्नरमिथुनानुसरणप्रसङ्गेन किन्नरमिथुनस्य अनुसरणप्रसङ्गेन, on the occasion of following the kinnara couple

समाचचक्षे सम्, आ, चक्ष्, लिट (आत्मनेपद), to relate fully, to tell, to report

भिक्षाकपालं begging bowl

भाजन receptacle

आपूर्यत was filled

नियुक्तवती requested, commanded

उपयोग enjoyment, consuming, here it means to taste

नास्ति खलु असाध्यं नाम तपसाम् there was nothing that can not be achieved by penance

निर्झर mountain stream, waterfall, cataract

प्रस्रवण waterfall, spring

उपस्पृश्य having performed

अवतस्थे अव,स्था,लिट्,प्र,ए(आत्मने), remained

निभृतम् quietly

विस्रब्धम् leisurely

मरुताम् देवानाम्

नवे वयसि In fresh youth

अधिवससि वससि

अभिहिता – told

दक्षस्य अतिप्रभूतानां कन्यकानां मध्ये among the many daughters of Daksha

सोममयूखसंभवादप्सरकुलात् from the family of Apsaras born of the rays of the moon

विगतलक्षणाः possessing no auspicious marks

कलं मधुरं च प्रलपितुं शीलमस्याः इति कलमधुरप्रलापिनी – one who prattles sweetly and indistinctly

Published in: on November 5, 2007 at 6:45 am  Comments (2)  

Kinnara

kinnstat1.jpg

 In Hindu mythology, kinnara are  paradigmatic lovers, celestial musician, half-human and half-bird. Their character is clarified in the Adi parva of theMahabharata where they say: 

We are everlasting lover and beloved. We never separate. We are eternally husband and wife; never do we become mother and father. No offspring is seen in our lap. We are lover and beloved ever-embracing. In between us we do not permit any third creature demanding affection. Our life is a life of perpetual pleasure.

Published in: on November 4, 2007 at 7:54 pm  Leave a Comment  

Dakshinamurti

veenadhara.jpg

Published in: on November 4, 2007 at 9:04 am  Leave a Comment  

Siva

chaturmukhalingam1.jpg

chaturmukhalingam, probably from the Kathmandu area (11th century)

Another chaturmukhalingam, currently in worship in Nepal:

nepal.jpg

Published in: on November 3, 2007 at 9:01 pm  Comments (1)  

Notes: Day 4

आसाद्य having reached

अवतीर्य having got down

व्यपनीत removed

पर्याण saddle

खलीन bridle

क्षितितललुठितोत्थितं क्षितितले लुठितं तत् पश्चात् उत्थितं

लुठ् to wallow, to roll down from

क्षितितल surface of the earth, ground

यवस grass

ग्रास mouthful

अवतार्य ल्यबन्त of तृ (तर) णिजन्त with अव, having caused to get down

शृङ्खला chain

कृपाणिका sword, dagger

अवलूनान् cut, severed, reaped, gathered, लू (लुनाति) to cut (he cuts)

दूर्वाकबलान् morsels of Durva grass

प्रक्षालित washed, cleansed, expiated

प्रक्षालितपाणि, प्रक्षालितपाद having one’s hands (feet) washed

मृणाल lotus fiber, fiber attached to the stalk of a water lily

शकलानि bits

उदगात् उत्+इ, लुङ्, प्र, ए

प्रत्यग्रभग्न freshly plucked

पलाश petal, foliage

परिक्षिप् encircle, surround, embrace

स्रस्तर bed, couch

आस्तीर्य having spread, arranged

निषसाद नि, सद्, लिट्, प्र, ए, to sit, lie down, or rest upon

समुच्चर – going or coming forth

झाङ्कार low murmuring, jingling, clanking

श्रुतिसुभग delightful to the ears

प्रभवः source

संभूति origin

दत्तपर्याण saddled

सरणी path

संप्रतस्थे सम्,प्र,स्था (आत्मनेपद)

शून्यः empty, deserted

आयतन home, abode, seat, resting place

चतुर्मुख here refers to a 4-faced icon of Siva. For a picture, click here.

चराचरगुरुः चराणां अचराणां च गुरुः, here refers to Siva

त्र्यम्बक Siva, one with 3 eyes

दक्षिणामूर्ति form of Siva facing south; form well known as the giver of the knowledge of Brahman to Sanaka and other sages. For a picture, click here

अभिमुखं facing

प्रतिपन्न undertaken

अवदात clear, blameless, white

योषित् woman

अनिमेषपक्ष्मणा with unblinking eyes

अनुवव्राज अनु,व्रज्,लिट्,प्र,ए, to follow

Published in: on November 2, 2007 at 8:49 pm  Comments (2)