Day 1

आसीत् विदिशाभिधानायां नगर्यां राजा शूद्रको नाम। स नवे वयसि वर्तमानोऽपि तृणवत् अवधूतवनितासुखः, सदा मृगयादिभिरेव विनोदितहृदयः, कालमयापयत्। एकदा तमास्थानमण्डपगतं काचिच्चाण्डालकन्यका पञ्जरस्थं शुकमादाय समुपसृत्य - ‘देव! विदितसकलशास्त्रार्थः, भुवनत्रितयरत्नभूतः, वैशम्पायनो नाम शुकोऽयमात्मीयः क्रियताम्’ इत्युक्त्वा, पञ्जरं पुरो निधाय अपससार॥अपसृतायां तस्याम्, स विहङ्गराजः, राजाभिमुखो भूत्वा, स्पष्टतरवर्णया गिरा कृतजयशब्दः राजानमुद्दिश्य आर्यामिमां पपाठ -

‘स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः ।

चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥‘

श्रुत्वैतत्, राजा संजातविस्मयः, तमेवमवादीत् - ‘आवेदयतु भवानादितः प्रभृति कार्त्स्न्येनात्मनो वृत्तम्। जन्म कस्मिन् देशे? का माता? कस्ते पिता? कथं शास्त्राणां परिचय क्व वा पूर्वमुषितम्? कियद्वा वयः? कथं पञ्जरबन्धः? कथं चाण्डालहस्तगमनम्? इति ॥

व्याख्या                                                                                    अनुवाद

Notes: Day 1

चन्द्रापीडस्य चरितं - चन्द्रापीडचरितम्

अवधूतवनितासुखम् - अवधूता वनिता निमित्तं सुखं येन सः अवधूतवनितासुखः

विनोदितहृदयः - विनोदितं हृदयं येन स:

अयापयत् - णिजन्त,या,लङ्, प्र, एक

शुकः आत्मीयः क्रियताम् - कर्मणि, शुकं आत्मीयं कुरु - कर्तरि

अपसृतायां तस्याम् - सति सप्तमी,

राजन् - नकारान्त becomes राजः at the end of a तत्पुरुषसमास

आर्या - 12, 18, 12, 15

अन्वयः - भवतः रिपुस्त्रीणां अश्रुस्नातं हृदयशोकाग्नेः समीपतरवर्ति विमुक्ताहारं स्तनयुगं व्रतं चरतीव ।

विमुक्ताहारम् इति शब्दश्लेषः। विमुक्त: आहार: यस्मिन् तत् विमुक्ताहारं व्रतम्, विगतः मुक्ताहारः यस्मात् तत् विमुक्ताहारं स्तनयुगम्।

संजातविस्मयः - संजातः विस्मयः यस्य सः

अवादीत्- वद,लुङ्,प्र, एक

आवदेयतु - लोट्-प्र-ए, विद्, णिजन्त, आ

आदितः प्रभृति - From the beginning

कार्त्स्न्येन - In full

यदि कौतुकं - if there’s interest

आकर्ण्यतां - let it be heard (passive), आकर्ण्य - active

Notes: Day 5

स्वावासगुहां - स्वस्याः आवासगुहां, the cave that was her abode

वल्कलशयन - bed or couch made of tree bark

विन्यस्त - put down or placed

सपर्या - worship, homage, adoration

प्रश्रय - humility, modesty, deference

परिप्रछ् - to interrogate, to inquire about something

किन्नरमिथुनानुसरणप्रसङ्गेन - किन्नरमिथुनस्य अनुसरणप्रसङ्गेन, on the occasion of following the kinnara couple

समाचचक्षे - सम्, आ, चक्ष्, लिट (आत्मनेपद), to relate fully, to tell, to report

भिक्षाकपालं - begging bowl

भाजन - receptacle

आपूर्यत - was filled

नियुक्तवती - requested, commanded

उपयोग - enjoyment, consuming, here it means to taste

नास्ति खलु असाध्यं नाम तपसाम् - there was nothing that can not be achieved by penance

निर्झर - mountain stream, waterfall, cataract

प्रस्रवण - waterfall, spring

उपस्पृश्य - having performed

अवतस्थे - अव,स्था,लिट्,प्र,ए(आत्मने), remained

निभृतम् - quietly

विस्रब्धम् - leisurely

मरुताम् - देवानाम्

नवे वयसि - In fresh youth

अधिवससि - वससि

अभिहिता - told

दक्षस्य अतिप्रभूतानां कन्यकानां मध्ये - among the many daughters of Daksha

सोममयूखसंभवादप्सरकुलात् - from the family of Apsaras born of the rays of the moon

विगतलक्षणाः - possessing no auspicious marks

कलं मधुरं च प्रलपितुं शीलमस्याः इति कलमधुरप्रलापिनी - one who prattles sweetly and indistinctly

Kinnara

 In Hindu mythology, kinnara are  paradigmatic lovers, celestial musician, half-human and half-bird. Their character is clarified in the Adi parva of theMahabharata where they say: 

We are everlasting lover and beloved. We never separate. We are eternally husband and wife; never do we become mother and father. No offspring is seen in our lap. We are lover and beloved ever-embracing. In between us we do not permit any third creature demanding affection. Our life is a life of perpetual pleasure.

Dakshinamurti

Siva

chaturmukhalingam, probably from the Kathmandu area (11th century)

Another chaturmukhalingam, currently in worship in Nepal:

Notes: Day 4

आसाद्य - having reached

अवतीर्य - having got down

व्यपनीत - removed

पर्याण - saddle

खलीन - bridle

क्षितितललुठितोत्थितं - क्षितितले लुठितं तत् पश्चात् उत्थितं

लुठ् - to wallow, to roll down from

क्षितितल - surface of the earth, ground

यवस - grass

ग्रास - mouthful

अवतार्य - ल्यबन्त of तृ (तर) णिजन्त with अव, having caused to get down

शृङ्खला - chain

कृपाणिका - sword, dagger

अवलूनान् - cut, severed, reaped, gathered, लू (लुनाति) - to cut (he cuts)

दूर्वाकबलान् - morsels of Durva grass

प्रक्षालित - washed, cleansed, expiated

प्रक्षालितपाणि, प्रक्षालितपाद - having one’s hands (feet) washed

मृणाल - lotus fiber, fiber attached to the stalk of a water lily

शकलानि - bits

उदगात् - उत्+इ, लुङ्, प्र, ए

प्रत्यग्रभग्न - freshly plucked

पलाश - petal, foliage

परिक्षिप् - encircle, surround, embrace

स्रस्तर - bed, couch

आस्तीर्य - having spread, arranged

निषसाद - नि, सद्, लिट्, प्र, ए, to sit, lie down, or rest upon

समुच्चर - going or coming forth

झाङ्कार - low murmuring, jingling, clanking

श्रुतिसुभग - delightful to the ears

प्रभवः - source

संभूति - origin

दत्तपर्याण - saddled

सरणी - path

संप्रतस्थे - सम्,प्र,स्था (आत्मनेपद)

शून्यः - empty, deserted

आयतन - home, abode, seat, resting place

चतुर्मुख - here refers to a 4-faced icon of Siva. For a picture, click here.

चराचरगुरुः - चराणां अचराणां च गुरुः, here refers to Siva

त्र्यम्बक - Siva, one with 3 eyes

दक्षिणामूर्ति - form of Siva facing south; form well known as the giver of the knowledge of Brahman to Sanaka and other sages. For a picture, click here

अभिमुखं - facing

प्रतिपन्न - undertaken

अवदात - clear, blameless, white

योषित् - woman

अनिमेषपक्ष्मणा - with unblinking eyes

अनुवव्राज - अनु,व्रज्,लिट्,प्र,ए, to follow